De valkuil van het ouder worden

Job de Grefte

Het is volgens mij een wijdverbreide misvatting dat hoe ouder mensen worden, hoe meer ze weten. Vanuit empirisch perspectief valt dit misschien af te lezen uit de kleinere rol die oude mensen in onze samenleving hebben in vergelijking met de ouderen uit het verleden. Waar vroeger stam-oudsten hoog in aanzien van de samenleving stonden, en geconsulteerd werden voor alle belangrijke beslissingen, worden ouderen tegenwoordig eerder met compassie behandeld dan met het respect van vroeger.

Om uit te leggen wat ik hier bedoel is het inzichtelijk om eerst na te gaan waar de opvatting dat ouder worden tot meer kennis leidt vandaan komt. Intuïtief is het waarschijnlijk te veronderstellen dat oude mensen meer ervaring hebben in het leven. Ze zijn in aanraking gekomen met meer zienswijzen en meer verschillende omstandigheden dan jongeren en kinderen. Omdat het hebben van meer ervaring vaak leidt tot betere praktische beslissingen, wordt aan oudere mensen vaak een grotere kennis toegeschreven dan aan jongeren en kinderen. En op een bepaald niveau is dat natuurlijk ook zo. Immers, de ervaring van ouderen bepaald dat zij een grotere hoeveelheid aan gegevens in geheugen hebben opgeslagen en dus een grotere ‘dataset’ hebben om hun conclusies op te baseren.

Er ligt hier echter een gevaar op de loer. Want meer data kunnen soms ook het beeld op de werkelijkheid vertroebelen. Mensen redeneren doorgaans vanuit bepaalde achtergrond theorieën. Omdat deze achtergrondtheorieën vaak een abstractie van de werkelijkheid zijn, zal niet alle data een specifieke achtergrondtheorie confirmeren. Vaak zal men in de loop van zijn of haar leven geconfronteerd worden met gegevens die niet direct passen in het beeld dat men van de werkelijkheid heeft. Dit is niet meer dan logisch, omdat zoals gezegd elke theorie een abstractie van (een aantal aspecten van) de werkelijkheid is, en de reële werkelijkheid zelden met de abstracte overeenkomt.

In feite is er nu nog niets aan de hand. Meer data leiden in dit perspectief dus tot een vergrote realisatie dat de theorie van waaruit men redeneert niet precies klopt met de werkelijkheid. Dit is in overeenstemming met wat er in de wetenschap gebeurt; de werkelijkheid wordt bekeken vanuit een bepaalde theorie, en afhankelijk van de hoeveelheid gevonden data die wel of niet met de theorie overeenkomt wordt besloten een theorie te handhaven, aan te passen of helemaal te vervangen door een nieuwe theorie die beter overeenkomt met de feiten. Dit is wat we normaal gesproken verstaan onder een vergroting van kennis; het handhaven, aanpassen of vervangen van bepaalde theorieën afhankelijk van de data.

In het individuele menselijke leven werkt het echter anders. Waar de wetenschap objectief, of in ieder geval intersubjectief opereert, is het menselijk leven inherent subjectief. Als mensen jong zijn, zijn ze zich ervan bewust nog niets of in ieder geval niet veel te weten. Omdat ieder mens ernaar streeft betekenis te geven aan de wereld om zich heen, zullen jonge mensen er alles aan doen om uit te vinden ‘hoe de wereld is’. Echter, wereldbeeld bepaalt in belangrijke mate identiteit. En op het moment dat een bepaalde identiteit gevormd is door een bepaalde theorie, is het moeilijker om deze theorie te vervangen door een andere theorie, omdat men dan tegerlijkertijd een stuk van zichzelf ‘weg moet gooien’ en vervangen. Rationele argumenten lijken zelden de kracht te hebben om dergelijke persoonsveranderingen tot stand te kunnen brengen.

Hoe ouder men wordt, hoe meer men dus ‘vast’ komt te zitten aan bepaalde achtergrondtheorieën. De geschiedenis laat ons zien dat de gevallen waarin zelfs de meest rationele mensen op late leeftijd hun achtergrondtheorieën laten vallen in het licht van nieuwe data zeer schaars zijn. Einstein stelde in ieder geval een stuk langer dan dat gerechtvaardigd was in het licht van ontdekkingen in de kwantummechanica dat ‘God niet dobbelt’.

Belangrijkste advies in deze; zorg ervoor dat je je achtergrondtheorieën regelmatig vervangt door andere om te voorkomen dat ze een té groot deel van je identiteit gaan uitmaken. Op het moment dat je huidige theorie dan ontkracht wordt (wat zoals de geschiedenis ons leert voor vrijwel alle theorieën uiteindelijk het lot is), hoef je jezelf in ieder geval niet weg te gooien.

“Hoe meer ik weet, hoe meer ik weet dat wát ik weet waarschijnlijk niet klopt”, zei Socrates eens bij monde van Plato. Een gezonde scepsis ten aanzien van de achtergrondtheorieën die men hanteert voorkomt dogmatisme en bevordert wetenschappelijke vooruitgang.

Advertisements

5 thoughts on “De valkuil van het ouder worden

  1. heide89 says:

    Zo had ik er nog niet over nagedacht, en ik snap je punt. Vastroesten, zou ik het noemen. Maar aan de andere kant blijft wel overeind staan dat naarmate je ouder wordt, je meer ervaringen hebt opgedaan en meer situaties zal herkennen. Met alle achtergrondtheorieën die je daarbij hebt gevormd, kán je wat doen. Het gaat er alleen om dat je de goede (mix van) achtergrondtheorieën bij de goede situatie toepast. Dit is weer afhankelijk van de persoonlijke ontwikkeling, en die is naar mijn ervaring (die dan wel weer gering is op mijn leeftijd) wel afhankelijk van leeftijd.

    Je krijgt een wisselwerking tussen ‘vastroesten’ en ‘situationele ervaring’ en ik denk dat deze als eindresultaat toch in het voordeel uitvalt van de laatste. Gemiddeld genomen zal volgens mij een ouder persoon wél gewoon meer weten en is de wijdverbreide opvatting dus niet misplaatst.

  2. w.m.de grefte says:

    Beste Job,
    Wat een leuk initiatief om een stelling te poneren m.b.t. ouder worden.Je kunt je voorstellen dat we daar graag op reageren.
    Je eerste alinea geeft aanleiding tot de volgende opmerking.Je definieert weten teveel als het “bezitten van kennis”.Dat wordt echter niet bepaald door ouderdom,maar door intelligentie,opleiding en andere manieren van kennis vergaren.
    Je bedoelt,als ik het goed begrijp,weten als wijsheid.Wijsheid is het resultaat van het toetsen van weten aan ervaringen en het resultaat daarvan weer integreren in het weten.
    Vandaar dat ik denk dat ouderen terecht claimen meer te weten over het toetsen van het weten wat veelal leidt tot verdieping en vooral nuancering van de door jou genoemde “achtergrondtheorien”Het veranderen of aanpassen daarvan geeft beslist niet het gevoel van “weggooien”.Zolang je in staat bent dat proces door te maken,geeft da grote voldoening.Voor dat proces echter is een zekere flexibiliteit en vitaliteit nodig die helaas op hogere leeftijd afnemen.
    Het is dan ook niet nodig op grond van leeftijd “compassie”met mensen te hebben.Compassie heb je met mensen die iets niet meer kunnen,zoals met een22 jarige man met een gebroken been,en de afname van de flexibiliteit wat vaak bij ouderen voor komt.
    Je opmerking over “stamoudsten”versus het huidige bejaardencorps heeft alles te maken met cultuur.Maar ook met de verworvenheid in de westerse wereld om na een bepaalde leeftijd(65,67,52) gesubsidieerd te mogen “buitenspelen”.
    Ik wil nog even ingaan op een voorbeeld van “gerijpt weten”
    Einverantwoordelijken voor een proces of organisatie hebben meestal niet meer “weet” dan hun onderhorigen.(.Leiderschap op grond van de meeste kennis komt eigenlijk alleen in da academische wereld voor.) Toch moeten ze beslissingen nemen,die niet op grond van feitenkennis of weten kunnen worden genomen(zo’n beslissing kan iedereen nemen)
    In mijn optiek is de vaardigheid van het nemen van dit soort besluiten de ultieme vorm van
    “gerijpte weet wijsheid”

    Wil je mij ook in je verzendlijst opnemen? wm.de.grefte@hetnet.nl

    Bedankt voor je aktiviteit,ook voor ons een niewe ervaring met kleinkinderen omgaan.Zo sturen wij onze “theorien bij,van sinterklaas vieren naar akademisch diskuteren.

    Opa.

    • Tussen twee haakjes; ik heb uw emailadres toegevoegd, ik denk alleen dat u nu een link in uw mailbox ontvangt die u nog moet volgen om toestemming te geven. Als dat niet werkt kunt u mij een mailtje sturen, dan probeer ik het opnieuw.

  3. heide89 says:

    Wat een wijsheid! Zo’n mooie reactie alleen al bewijst dat wijsheid met de jaren komt Job! 😉

  4. jobdegrefte says:

    Haha, u hebt volkomen gelijk Opa! Ik zal de laatste zijn om te ontkennen dat ‘wijsheid’ voor een groot gedeelte bestaat uit ervaring. Die neemt zeker toe naarmate men ouder wordt en in die zin dus ook wijzer. Wat ik met dit stuk duidelijk wilde maken is vooral dan ook wat u ‘flexibiliteit’ noemt, en hoe die af kan nemen naarmate men ouder wordt. Het stuk is trouwens ontstaan doordat ik bij mijzelf merk dat er steeds meer dingen zijn waar ik niet aan twijfel, en dat ik soms mezelf dingen hoor verdedigen tegen beter weten in. Toch vind ik het dan moeilijk om dergelijke stellingen, vooral als het over onderwerpen gaat waar ik een sterke mening over heb, te laten varen. In deze zin gaat het stuk vooral over ‘ouder worden’ in plaats van over ‘ouderen’.

En wat denk jij?

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Advertisements
%d bloggers like this: