Waarheid is een werkend taalkader

Job de Grefte

We leven in een tijd waarin meningen doorgaans voor feiten verkocht worden, waarin natuurwetenschappen het monopolie op de objectieve waarheid hebben verworven, maar waarin deze paradoxaal genoeg steeds vaker onduidelijk blijkt door de talloze interpretaties die eraan gegeven worden. Vandaar dat ik de laatste tijd nagedacht heb over wat dat ongrijpbare begrip ‘waarheid’ betekent. Hier zijn mijn conclusies.

Er zijn volgens mij twee manieren om het begrip ‘waarheid’ op te vatten. Ten eerste de absolute manier, ook wel correspondentietheorie genoemd. Deze opvatting van waarheid stelt dat er een objectieve werkelijkheid bestaat, waarmee ‘ware’ uitspraken corresponderen. ‘Daar staat een fiets’ is dus dan en slechts dan waar als er ‘daar’ ook écht een fiets staat.

Deze theorie van waarheid lijkt intuïtief gezien zeer waarschijnlijk. Immers, is het niet zo dat we in het dagelijks leven het begrip waarheid vaak op deze manier gebruiken? Echter, als je er wat langer over na denkt, dan blijkt dat er een aantal problemen ontstaan bij deze definitie van waarheid. Bijvoorbeeld; hoe kunnen we controleren of er ‘daar’ ook echt een fiets staat? We kunnen hem wel of niet waarnemen en aan de hand daarvan bepalen of de zin ‘daar staat een fiets’ waar is, maar dan nemen we niet een objectieve werkelijkheid als criterium, maar eerder onze subjectieve ervaring van de werkelijkheid. En hoe zit het in zo’n geval met blinden, doven, en andere mensen die beperkt zijn in hun waarnemingen? Gelden voor hen andere waarheidscriteria, zoals ‘wat waar is kan door anderen waargenomen worden’?

Misschien nog wel een groter probleem met het objectieve waarheidsbegrip is het probleem van interpretatie. Stel dat we aannemen dat er ‘daar’ echt een fiets staat, onafhankelijk van onze waarneming ervan, en dat die fiets een kleur heeft die tussen rood en oranje in ligt. De ene persoon zal de fiets oranje noemen en de andere rood. Wie heeft gelijk? Of hebben ze beiden ongelijk, of juist beiden gelijk? Verwijzen naar de objectieve werkelijkheid heeft hier geen zin, omdat deze nu juist aanleiding voor het meningsverschil was.

Een naar mijn mening interessant alternatief waarheidsbegrip is echter voorhanden. Ik noem dit alternatieve begrip het pragmatische waarheidsbegrip. In dit begrip wordt waarheid opgevat als een praktisch relevant taalkader. Niet langer hoeven we nu te bedenken hoe we in vredesnaam als subjectieve mensen een objectieve werkelijkheid kunnen waarnemen, nee, de werkelijkheid wordt hier gedefinieerd door de begrippen die ons in het dagelijks leven van nut zijn als ‘waar’ te verklaren. Het feit dat het dagelijks leven vaak uit verschillende sferen bestaat betekend dat er meerdere ‘waarheden’ kunnen zijn, zelfs als die elkaar logisch lijken uit te sluiten. Of de oranjerode fiets nu oranje of rood is, is irrelevant. Slechts of het in bepaalde situaties ‘nut’ heeft om de fiets oranje of rood te noemen bepaalt of de uitspraken ‘die fiets die daar staat is rood’ en ‘de fiets die daar staat is oranje’ waar zijn.

Alhoewel dit pragmatische begrip van waarheid intuïtief minder waarschijnlijk is, verwacht ik er veel van. Een hoop zinloze discussies zouden bijvoorbeeld afgesloten kunnen worden. Ik noem er een paar; Bestaat God? Wat is de werkelijkheid? Hoe moet je handelen?

Advertisements

4 thoughts on “Waarheid is een werkend taalkader

  1. dutrottoir says:

    Zou je het pragmatische waarheidsbegrip misschien op kunnen vatten als een visie/theorie die uit gaat van het “beste”, tot dat er een iemand met iets beters op de proppen komt..? Ik moet wel zeggen dat dit ook mijns inziens de beste, of zelfs enige, manier is ook maar in de buurt van “waarheid” te komen (mits dat als begerenswaardig wordt beschouwd).

  2. D. Rol says:

    “Stel dat we aannemen dat er ‘daar’ echt een fiets staat, onafhankelijk van onze waarneming ervan, en dat die fiets een kleur heeft die tussen rood en oranje in ligt. De ene persoon zal de fiets oranje noemen en de andere rood. Wie heeft gelijk? Of hebben ze beiden ongelijk, of juist beiden gelijk? Verwijzen naar de objectieve werkelijkheid heeft hier geen zin, omdat deze nu juist aanleiding voor het meningsverschil was.”

    Je geeft het antwoord zelf al, beide personen hebben ongelijk omdat de fiets qua kleur tussen rood en oranje in zit.

    Oftewel, beide personen zullen concessies moeten doen om tot vooruitgang te komen. En laat dit nou net het punt zijn bij de waarheid. Iedereen denkt alleenrecht te hebben op de absolute waarheid. Terwijl de waarheid vaak in het midden ligt en er door beide partijen concessies moeten worden gedaan om daar te geraken.

    • jobdegrefte says:

      Ik ben het volledig eens met je stelling dat de waarheid vaak in het midden ligt, en mensen dit over het algemeen over het hoofd zien. Misschien is dit echter meer een verwijzing naar de vraag hoe we als mensen ‘de waarheid’ kunnen herkennen dan naar ‘de waarheid’ zelf. Mijn suggestie is dat vragen naar ‘de waarheid’ an sich niet zinvol zijn (dit veronderstelt een correspondentieperspectief), en dat de enige zinvolle, manier om over waarheid te praten betrekking heeft op de vraag; “wat is nuttig om ‘waar’ te noemen?” De oranjerode fiets ‘is’ dus niet echt oranjerood, maar slechts die kleur waarvan het nuttig is hem eraan toe te kennen. Misschien zelfs wel paars dus.

  3. D. Rol says:

    Om nog met een kleine toevoeging te komen. Graag refereer ik aan Schrödingers kat;

    Men neme een kat en plaatst deze samen met een fles vergif in een afgesloten metalen box. De fles vergif is gekoppeld aan een timer die op een willekeurige tijd staat ingesteld en de fles doet breken.

    De kat bevindt zich in een merkwaardige positie, want zolang wij de doos gesloten laten en hem niet kunnen waarnemen is de kat levend noch dood.

    Het is pas op het moment dat wij de doos openmaken onze nieuwsgierigheid Moeder Natuur tot een actie dwingt.

    Men zou zelfs kunnen zeggen met onze nieuwsgierigheid wij beslissen over de dood of leven van de kat.

    Zolang de doos dicht blijft zijn er 2 waarheden. De kat is levend en de kat is dood, het is pas op het moment dat de doos opengaat wij kunnen bepalen wie de waarheid heeft gesproken en wie niet.

En wat denk jij?

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Advertisements
%d bloggers like this: