Vrijheid in een gedetermineerde wereld

Job de Grefte

Een belangrijk filosofisch probleem is het probleem van de vrije wil. Dit probleem manifesteert zich het duidelijkst en is het meest prangend in het gebied van de ethiek. Kortgezegd betreft het de spanning tussen natuurkundige determinatie en morele verantwoordelijkheid. Iets uitgebreider gezegd heeft het betrekking op de vraag hoe we iemand moreel ergens voor verantwoordelijk kunnen stellen (bijvoorbeeld voor moord), als al zijn handelingen een oorzaak hebben, en dus door deze oorzaak bepaald zijn.

Mensen die boeken schrijven als “Wij zijn ons brein”, zijn wat in jargon ‘harde deterministen’ heten. Zij zijn door recent onderzoek in de cognitiewetenschappen (neurologie, psychologie, kunstmatige intelligentie e.d.) overtuigd geraakt van het feit dat alle, of in ieder geval alle relevante gedragingen van mensen bepaald worden door de moleculaire structuur van onze hersenen.

Of dit een plausibele claim is die voldoende bewezen is moeten de cognitiewetenschappers zelf maar uitmaken. Wat voor mij als filosoof interessant is, is de vraag of zelfs áls Dick Swaab gelijk heeft, er nog een mogelijkheid tot morele verantwoordelijkheid is. Morele verantwoordelijkheid namelijk lijkt een vrije wil te veronderstellen. Hoe kunnen we bijvoorbeeld gerechtvaardigd zijn om iemand op te sluiten voor een misdaad die hij begaan heeft als hij niet vrijelijk gekozen heeft de misdaad te begaan? Neem bijvoorbeeld de joodse gevangen die in te tweede wereldoorlog in concentratiekampen gedwongen werden hun medegevangenen de verschrikkelijkste dingen aan te doen; niemand zal het in zijn hoofd halen hen na de oorlog voor deze daden te vervolgen. Als we nu aannemen dat Dick Swaab gelijk heeft en alles wat we doen bepaald wordt door de moleculen waaruit onze hersenen bestaan, zouden we dan niet consistent moeten zijn en niemand ooit meer ergens voor verantwoordelijk moeten stellen?

Ik denk het niet. Daarmee schaar ik mij in het kamp dat bekend staat als de zogenaamde ‘compatibilisten’, logisch vernoemd naar het feit dat zij menen dat een vrije wil compatibel is met determinisme. De redenatie die hier achter ligt heeft betrekking op wat in vaktermen ‘conditionals’ heten. In gewone taal zijn dit ‘als….dan’ zinnen. We kunnen iemand vrij noemen, menen compatibilisten, als hij in een bepaalde situatie meerdere mogelijkheden heeft om te handelen. De crux zit hem nu in wat men verstaat onder ‘meerdere mogelijkheden’. Volgens compatibilisten zijn de alternatieve mogelijkheden niet de feitelijke, natuurkundige mogelijkheden, maar logische mogelijkheden. Iemand kan dus, in de wereld zoals deze zich in werkelijkheid ontvouwd heeft, geen andere mogelijkheid hebben om te handelen, maar desalniettemin zou de wereld nog prima consistent denkbaar zijn als het bepaald was dat hij de andere handeling uit zou voeren.

Een voorbeeld maakt het misschien duidelijker. Stel dat ik me afvraag of ik vrij ben om dit stukje voor denkeniswinnen te schrijven. Laten we aannemen met Dick Swaab dat het feit dat ik dit stukje schrijf eigenlijk al van tevoren door mijn hersenen beslist is. Desalniettemin zou ik het mij prima voor kunnen stellen dat de wereld precies was zoals hij nu is, maar dat ik lekker de nieuwe Groene was gaan lezen (sterker nog, dit alternatieve scenario heeft ettelijke keren eerder plaatsgevonden). In dit geval zou ik dus samen met de compatibilisten zeggen dat ik vrijelijk dit stukje geschreven heb.

Anders ligt het echter waar het de  joodse gevangenen in de tweede wereldoorlog betreft. Als we kijken naar een specifieke handeling, bijvoorbeeld het naar de gasovens vervoeren van mede-gevangenen, en we ons afvragen of dit een handeling was die ze vrijelijk uitvoerden, dan blijkt al snel dat er geen alternatieve handelingsmogelijkheid was, logisch gezien. Stel dat de wereld exact gelijk was aan de wereld zoals die op dat moment was, alleen waar ze niet gehoorzaamden aan de Nazi’s en bijvoorbeeld gingen kaarten in plaats van de afschuwelijke taak die ze gekregen hadden uit te voeren. In die wereld waren de betreffende joden zeker doodgeschoten, nog voor ze ergens een kaartspel hadden weten te regelen. Aangezien elke handeling een handelend subject veronderstelt, hebben we hier een logische contradictie te pakken.

Met recht kunnen we dus stellen dat ik vrij ben dit stukje te schrijven (en hier dus moreel voor verantwoordelijk gehouden kan worden), maar dat de joodse gevangenen niet vrij waren de taken die ze van de Nazi’s kregen uit te voeren (en hier dan ook níet verantwoordelijk voor gehouden kunnen worden!). Op deze manier kan vrijheid bestaan in een gedetermineerde wereld.

Advertisements

7 thoughts on “Vrijheid in een gedetermineerde wereld

  1. De vrijheid om iets te kunnen doen (vrije wil) is dus afhankelijk van de gevolgen van het niet-doen? Dat wil zeggen, het alternatief?
    Want in die zin kan ik in twijfel trekken of de betreffende joden zeker doodgeschoten zouden worden. Met als gevolg dat zij nog wel degelijk een vrije wil hebben hun medemensen niet naar de gaskamers te brengen. Dat vind ik een plausibelere gedachte.

  2. Anders gezegd. De gevolgen van de keuze om ze niet naar de gaskamers te brengen zijn afhankelijk van de vrije keuze van de soldaten om de joden niet neer te schieten, enz. enz.

  3. Du_trottoir says:

    Aardig punt Kees.
    Mag ik verder aannemen dat hier veronderseld wordt dat het logisch is andermans leven ondergeschikt te stellen aan eigen leven?

  4. Christian Bruin says:

    Ik vind dit een ingewikkeld onderwerp. Ik betwijfel of ik het helemaal begrijp. Ook als de joden in je voorbeeld zeker zouden woorden doodgeschoten, dan is die uitkomst toch logisch voor te stellen? Want het subject houdt niet direct op te bestaan tegelijk met de handeling, maar pas daarna. Er moet logischerwijs tijd verstreken zijn tussen de wil/handeling en het doodgeschoten worden. Dus is hier wel echt sprake van een logische contradictie?

    Overigens vind ik het interessant dat je het boek ‘We zijn ons brein’ aanhaalt en spreekt over ‘mijn hersenen’. Bén ik nu mijn brein of héb ik een brein? In het eerste geval is er alleen een brein. In het tweede geval is er een ‘ik’ dat een brein kan ‘hebben’.

  5. heide89 says:

    Ook ik betwijfel of ik het helemaal begrijp. Er komen twee voorbeelden naar voren; dat van de Joodse gevangenen die anderen naar gaskamers moeten brengen, en van jij, Job, die dit stukje schrijft.

    Daarbij heb ik het idee dat het twee uitersten zijn. De één is een situatie met volledige dwang en verschrikkelijke alternatieven (de dood), de ander een volledig vrij iets, met verwaarloosbare gevolgen (jij had de Groene Amsterdammer gelezen, wij hadden deze discussie niet gevoerd).

    Ligt er niet iets tussen in waarover de discussie gevoerd kan worden? Eentje waarbij determinisme (het causale aspect er van) en het wel of niet straffen worden afgewogen?

    En is determinisme puur bepaald in de hersenen (nature) of is er ook iets als causale verbanden die gedurende het leven ontstaan, zoals armoede (nurture)?

En wat denk jij?

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Advertisements
%d bloggers like this: