Waardering van religieus fundamentalisme

Steven Hoppes

Godwin’s law stelt dat naarmate online discussies langer worden, de kans op een referentie aan het nazisme groter wordt. In de praktijk geldt hetzelfde voor religie, of meer specifiek: het al dan niet bestaan van een god. Dat is logisch: iedereen heeft er een mening over en die mening beïnvloedt vervolgens mede hoe men vele fundamentele zaken beschouwt. Dat maakt het geloofsspectrum interessant, wat mij betreft.

Twee stromingen binnen dat spectrum – religieus fundamentalisme en modern religieus ‘liberalisme’ – spelen ook in Nederland een rol van betekenis. Het ligt, zeker voor een ongelovige als ondergetekende, wellicht niet voor de hand, maar ik heb vaak meer waardering voor de eerste stroming dan voor de tweede. Ik zal uitleggen waarom en beperk me daarbij vooral tot het Christendom.

De inzichten van de Verlichting en wetenschap ten spijt, houdt men ook in het Westen graag vast aan het idee van een hemelse vader. Nu beperkt zich dat nog met name tot de VS, maar ook in Nederland verwacht ik nogeen opleving van de moderne en warm klinkende ‘God is liefde’-variant [1]. Zeg maar de EO-Jongerendag-God. Een variant die pas vrij recentelijk tot standaard lijkt te zijn verheven en waarin nauwelijks plaats is voor ongemakkelijke bijbelpassages over homoseksualiteit, slavernij, genocide, vrouwenrechten en de Hel.

Het Christendom is het instrument van de Inquisitie kwijt. Het zal zich dus op een andere manier moeten opdringen aan de moderne mens, die zelf immers het beste weet wat goed voor hem is. Maar vergeet niet hoe het was, zoals de onlangs overleden schrijver Christopher Hitchens zei:

“Religion now comes to us in this smiley face ingratiating way. Because it had to give só much ground and because we now know so much more. But you have no right to forget the way it behaved when it was strong and when it really díd believe that it had God on it’s side.”

Twee mensen uit mijn directe omgeving noemen zichzelf Christen. Een van hen heeft daadwerkelijk de Bijbel gelezen. Hij beweert ten aanzien van de onprettige delen: “Ik beleef mijn religie op een wijze die bij mij past. Je moet hetgeen geschreven staat in de Bijbel zien in de tijdgeest van toen. Wij leven nu.” Dat klinkt heel vooruitstrevend. Maar ik vind het een nietszeggend mantra dat zonder veel nadenken eindeloos wordt herhaald. Natuurlijk vind ik dat we de Bijbelmoeten zien in de tijdgeest van toen. Dat lijkt me, gezien de deels abjecte inhoud, verstandig. Maar dat is niet het soort argument dat ik van Christelijke zijde verwacht. Het interpreteren en aanpassen van normen en waarden aan veranderende tijden is inderdaad vanzelfsprekend. Ook in de juridische praktijk gebeurt dit met wetten en rechtspraak.

Maar een heilig boek als de Bijbel is uniek in zijn soort, in de zin dat het pretendeert juist géén door mensen voor een bepaalde tijd en regio geïnspireerd en opgesteld boek te zijn. Dit boek is immers goddelijk en bestemd voor Zijn gehele creatie; het is het (in het geval van de Koran letterlijke) woord van de almachtige, alwetende en universum-scheppende God [2]. Maar wat doet de moderne Christen? Hij of zij wringt zich in allerlei bochten om door de wetenschap ontdekte feiten en een gegroeid ethisch besef, met dat tweeduizend jaar oud geschrift in overeen-stemming te brengen. Hoe? Door passages in dat geschrift te negeren of dusdanig te interpreteren dat ze aansluiten bij de moderne tijdgeest. Het woord ‘dag’ (yom) uit het scheppingsverhaal betekent dan plotseling niet meer een periode van 24 uur, maar van vele miljoenen jaren. En de Hel heeft een transformatie ondergaan van eeuwig brandend vuur naar ‘plek zonder God’.

Wie zijn wij om te bepalen welk deel van het woord van een almachtige, alwetende schepper we wel, en welk deel we niet langer wensen te volgen? Dat lijkt me voorbehouden aan God zelf. Bijvoorbeeld via de sociale media, waar Hij ons een nieuwe openbaring geeft die bepaalde delen van de Bijbel als niet langer geldend verklaart. [3] Ik denk niet dat Hij zoveel volgers zou krijgen als Lady Gaga of Justin Bieber, maar de verering van afgoden is Hij wel gewend. En ik vind het ook niet teveel gevraagd; in Bijbelse tijden ging  God geregeld bij stervelingen op bezoek. [4]

Natuurlijk, de meeste teksten zijn gediend bij interpretatie, maar sommige teksten zijn – los van het voorgaande – nauwelijks te interpreteren door de manier waarop ze zijn opgesteld. Dit geldt ook voor bepaalde passages in de Koran. Het is in die zin volkomen logisch dat wanneer er in de soera’s 2:216, 2:191, 4:89, 4:191 en 9:5 wordt opgeroepen te strijden tegen ongelovigen en ze te doden, vele moslims verheugd de bomgordel aansnoeren. Of erger. Het zou te makkelijk zijn om deze mensen als ‘gestoord’ af te doen. Dat zijn ze niet en daarmee wordt het probleem onderschat. Deze mensen geloven alleenecht dat hun heilige boek het woord van God is en achten hun god, als schepper van het universum, toch zeker wel in staat tot het verwoorden van Zijn wil. Zo bezien handelen zij volkomen rationeel. Zoals Sam Harris terecht stelt:

“it is not like if we just read the holy books more closely, we would discover all these reasons to be moderates. I’ve got news for you: I’ve read the books; God is nót a moderate. There is no place in the books where God says: you know, when you get to the new world and you develop your three branches of government and you have a civil society, you can just jettison all the barbarism I recommended in the first books.”

Hoewel logische inconsistentie voor mij een belangrijke reden is om religieus modernisme van de hand te wijzen, is het niet de enige. Want hoewel ik wat inhoud betreft blij ben met gematigde c.q. liberale gelovigen, ondersteunen zij naar mijn mening wel – gewild of ongewild – het podium genaamd ‘respect voor religieuze opvattingen’. Het podium waarop gevaarlijke en schadelijke fundamentalisten hun boodschap vrijelijk kunnen verkondigen. En ik denk dat de liberale religieuze meerderheid de laatsten zullen zijn die daartegen in verweer komen.

Ik stel voor dat gematigde gelovigen – net als zwevende kiezers – een keer de knoop doorhakken. Als men gaat schrappen in een boek afkomstig van een wezen dat men goddelijke eigenschappen toedicht, dient die lijn te worden doorgetrokken.Nog beter zou het zijn alsgematigde gelovigen terugkeren naar de fundamenten van die heilige boeken. Ik zie namelijk graag dat men boeken als de Bijbel en de Koran dan leest voor wat ze werkelijk zijn, om ze vervolgens vol afschuw en met volle overtuiging aan de literair-historische afdeling van de meest nabije bibliotheek te doneren.


1. In een wereldwijd onderzoek gedaan in 2012, is onderzocht welk percentage van de mensen in een land zichzelf als religieus beschouwt. Nederland is samen met Finland het enige West-Europese land waar dit percentage gestegen is. Hier van 42% in 2005 naar 43% in 2012. Een kleine stijging, maar niettemin opvallend, gezien de sterk dalende trend wereldwijd (-9%) en in een aantal andere West-Europese landen gedurende hetzelfde tijdsbestek (Duitsland –9%, Ierland -22%, Zwitserland -21%, Frankrijk -21%).

2. Anders dan in de Islam, bestaat er binnen het Christendom wel enige onenigheid over de vraag op welke wijze en in hoeverre de Bijbel het woord van God is. De Bijbel zelf zegt van wel (2 Timotheus 3:16). Hoe dit ook zij, de twee meest gangbare geloofsbelijdenissen binnen het Christendom (de Apostolistische en die van Nicea-Constantinopel) destilleren uit de Bijbel een aantal fundamentele doctrines: het bestaan van de almachtige schepper God, Zijn maagdelijk verwekte zoon J.C., diens kruisiging en wederopstanding, vergeving van de erfzonde (en daarmee het letterlijke verhaal van Adam en Eva), ‘overige’ zonden en het bestaan van een hemel en Wie zich in deze basale leerstellingen niet kan vinden, is wat mij betreft geen Christen.

3. De verschijning van Jesus Christus in het Nieuwe Testament valt daar naar mijn mening niet onder. Hij zegt in Mattheüs 5:17-19 namelijk uitdrukkelijk dat hij niet is gekomen om ook maar een letter van de Wet (de wetten uit het Oude Testament) te wijzigen. Wel is het zo dat hij ten aanzien van bijvoorbeeld steniging van een overspelige vrouw min of meer heeft bepaald dat die barbaarse praktijk tot het verleden dient te behoren. Het komt mij dus voor dat het genuanceerde uitgangspunt moet zijn dat alles uit het Oude Testament wat door Jezus stilzwijgend of expliciet in stand is gelaten, zijn gelding behoudt.

4. Genesis 3:8, Genesis 18:1, 13-17, Genesis 32:24-30, Exodus 24:9-11, Richteren 13:3,4,16-18, Daniel 7:13,14, Daniel 3:24,25 en uiteraard later in de vorm van Jezus.

Advertisements

7 thoughts on “Waardering van religieus fundamentalisme

  1. overtuigd atheïste says:

    ‘En ik vind het ook niet teveel gevraagd; in Bijbelse tijden ging God geregeld bij stervelingen op bezoek’ – hilarisch! En wellicht heeft Hij al getweet of iets dergelijks en nemen wij Hem niet serieus – ik verwijs naar het liedje ‘Jerusalem’ van Dan Bern.

  2. Christian Bruin says:

    Doordacht stuk, Steven. 🙂 Kijk uit naar je volgende stuk.

    De gelovige dient ook mijns inziens een keuze te maken. De eerste optie is dat hij (m/v) zijn heilige boek beschouwt als een door feilbare mensen geschreven werk. Dan kan hij naar believen zijn favoriete en inspirerende passages kiezen. De tweede optie is dat hij zijn heilige boek als door God geschreven beschouwt. Maar dan dient hij dat boek als onfeilbaar te beschouwen en dus niet onwenselijke passages zo te interpreteren dat van de oorspronkelijke tekst niets meer heel blijft. Ik denk echter dat de cognitieve dissonantie er voor zal zorgen dat weinig overtuigde gelovigen één van deze opties aanvaardbaar achten. Want één van de fundamenten van een geloof lijkt mij het dogma dat het heilige geschrift door een onfeilbare God is geschreven.

    Overigens kan ik me – los van bovenstaande rationele argumentatie – goed voorstellen, dat degene die tot een religieuze ervaring is gekomen met behulp van zijn geloof, met een dusdanig andere blik zijn geschrift leest, dat voor hem genoemde rationele argumentatie totaal niet ter zake doet.

  3. stevennld1983 says:

    @Christian Dank voor je reactie, die een stuk milder is dan je naam doet vermoeden 😉 Degene in je tweede alinea zal inderdaad weinig ontvankelijk zijn voor de ratio. Overigens is het opvallend hoe de meeste mensen een spirituele ervaring koppelen aan de religie waarmee ze zijn opgegroeid of die ‘mainstream’ is in het land waar ze wonen.

  4. leuk geschreven! Een spirituele ervaring (als dat is wat je met religieuze ervaring bedoelt Chris) is wel super vaag. Zeker voor nuchtere Hollanders. Daarnaast heb ik eerlijk gezegd nog steeds niet een mening gevormd over fundamentalist zijn of niet. Ik vind ook dat ze meestal het dagelijks leven, het contact, het spelen van een spelletje, het werk, niet enorm beïnvloeden. Dat dagelijks leven is namelijk niet direct door fundamentele overtuigingen gevormd, juist andersom.

  5. jobdegrefte says:

    Mooi stuk Steven! Zelf heb ik een hekel aan fundamentalisme, in welke vorm dan ook. Je aanbeveling aan het einde om te kiezen tussen een letterlijke interpretatie van de heilige boeken of een volledige afwijzing van de bijbelse en islamitische doctrines lijkt me echter koren op de fundamentalistische molen. Inderdaad; een gematigde interpretatie van de bijbel is niet logisch consistent. De vraag is echter of het criterium van logische constistentie een plaats heeft binnen de religie (zelfs als we de bijbel letterlijk interpreteren blijven er genoeg inconsistenties over!) Ik denk dat religie een strikt persoonlijke zaak is, meer in het domein van het morele dan in het domein van het wetenschappelijke. Net zomin als we mensen een bepaalde ethiek voor kunnen schrijven, kunnen we mensen een religieuze instelling verplichten.

  6. heide89 says:

    Heel mooi stuk! Je hebt ontzettend veel kennis van religie, helemaal voor een ongelovige. Wat ik me (regelmatig) afvraag; wat zijn eigenlijk die (belangrijkste) ‘door de wetenschap ontdekte feiten’ die niet stroken met de opvattingen van die religieus fundamentalisten dan wel liberalen? En op welke manier probeert de laatst genoemde groep de bijbel anders te interpreteren zodat deze ‘feiten’ in deze tijdsgeest wél kloppend zouden kunnen zijn?

  7. @heide89: Ik bedoel dat bepaalde door de wetenschap ontdekte feiten en een ontwikkeld ethisch besef, niet stroken met hetgeen in de Bijbel staat. In de loop der eeuwen hebben we met behulp van rationeel en logisch denken bepaalde conclusies bereikt. Bijvoorbeeld dat het houden van slaven moreel onverantwoord is, vrouwen gelijkwaardig zijn aan mannen en dat het op z’n zachtst gezegd merkwaardig is dat het eindoordeel ‘hemel of hel’ niet zozeer afhangt van hoe men leeft, maar of men gelooft in Christus. De Bijbel denkt echter heel anders over deze zaken en aangezien men kennelijk graag vasthoudt aan de Bijbel, worden die oneffenheden geforceerd gladgestreken. Bijvoorbeeld door te stellen dat God niet zozeer voor slavernij is, maar in Zijn Bijbel aansloot bij de reeds bestaande menselijke praktijk. Mijns inziens een slap argument; God had ook een elfde gebod kunnen maken: houdt geen slaven. Maar goed, hetzelfde geldt voor de astronomie en biologie: het ontstaan van het heelal (met name de tijdschaal) en evolutie door natuurlijke selectie is niet te verenigen met het scheppingsverhaal uit de Bijbel. Wederom wordt dat gladgestreken door te stellen dat God de enige verklaring van ons bestaan in gedichtvorm heeft gegoten. Een hellend vlak trouwens: welke passages uit de Bijbel zijn nog meer poëzie? De wederopstanding van Jezus? Adam en Eva en de erfzonde en de ark van Noah? En hoe bepalen we of homoseksualiteit nog steeds een zonde is, zoals het Oude én Nieuwe Testament ons zo ondubbelzinnig vertellen? Vragen vragen… Retorisch wat mij betreft 😉

En wat denk jij?

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Advertisements
%d bloggers like this: